| |
AKARSULAR « Yeryüzü
Yağışlarla yeryüzüne düşen ve kaynaklarından çıkıp yaptıkları bir yatak içinde bir araya gelerek bir denize ya da bir göle dökülen sular. Küçük akarsulara dere, daha büyüğüne çay denir. Dere ve çayların birleşmesinden meydana gelen akarsulara ırmak, ırmakların daha büyüğüne nehir denir. Akarsular denizlere ya da göllere döküldükleri gibi, step veya çöllerden geçerken denize kadar ulaşamadan buharlaşma, sızma ile sularını kaybederek yok olurlar ya da bir bataklıkta sona ererler. Akarsuların akımları, yağışlara, kar ve buzların erime süratlerine, buharlaşmaya, arazinin eğilim durumuna göre değ... Devamı »»»
AKINTILAR « Yeryüzü
Okyanus sularının yer değiştirme hareketine verilen ad. Bazı okyanuslarda akıntılar o kadar belirli bir yol takip ederler ki, akıntılar kendilerini çevrele yen sulardan kolaylıkla ayırt edilebilinir. Akıntılar sıcaklıklarına göre ”Sıcak akıntılar”, “Soğuk Akıntılar” olarak ikiye ayrılırlar. Derinliklerine göre de “Yüzey akıntılar” ve “Derin su akıntıları” adlarını alırlar. Genel olarak akıntılar Ekvator bölgesinde ısınan suların güney ya da kuzey kutbuna doğru hareketlerinden doğar. Kutuplara gelen sular burada soğuyarak dibe doğru iner bu defa derin su akıntısı olarak Ekvator'a akmağa başlar... Devamı »»»
AKIŞLI BÖLGE « Yeryüzü
Bir bölgenin sınırları içinde doğan çeşitli akarsular denizlere ulaşabiliyorsa o bölgeye akışlı bölge denir. Bu bölgelerde, yağışların bıraktığı su buharlaşma ile ve yer altına sızma ile kaybolan sulardan daima çoktur. Böylece kaynağından çıkan akar sular yer altına sızmakla ya da buharlaşma ile sularının tamamını kaybetmeden denize dökülür. Akışlı bölgeler daha çok deniz kıyılan çevrelerinde bulunur. ... Devamı »»»
AKIŞSIZ BÖLGE « Yeryüzü
Akarsuyu olmayan ya da sınırları içinde doğan akarsuların denize ulaşamadan kayboldukları bölgeler. Bu bölgelerde yağışların bıraktığı sular, buharlaşmaya ve toprak altına sızmaya yetmiyor demektir. Bunun sonucu olarak bölgelerden geçerken denize ulaşmadan kaybolur, ya da bir bataklıkta bir iç gölde sona erer. Akışsız bölgeler daha çok kıtaların iç bölümlerinde ve kurak iklim kuşaklarında bulunurlar. ... Devamı »»»
ALÜVYON « Yeryüzü
Akarsular tarafından taşınan, içinde kil, kum, çakıl gibi ufalanmış parçalar bulunan çamurlu tortuya verilen ad. Alüvyonlar, geniş alanlara yayılmak suretiyle çok verimli topraklar meydan getirirler, özellikle eskiden meydana gelmiş alüvyonların kapladığı alanlar, verim oranı daha çok olan alanları meydana getirirler. ... Devamı »»»
ANTRASİT « Yeryüzü
Güçlükle tutuşan, koku ve duman çıkarmadan yanan bir çeşit taş kömürü. Katılık ve yoğunluğu diğer kömürlerden çoktur. Parmak üstünde leke bırakmaz. Kısa mavi renkli bir alevle yanar. Kalori 9.000 - 9.500 olduğu için çok defa lokomotiflerde kullanılır. Memleketimizde Kastamonu ilinde bulunan antrasit kömürleşme derecesi en yüksek, jeoloji bakımından en eski olan kömürdür. ... Devamı »»»
ARTEZYEN « Yeryüzü
Basınçlı yeraltı sularının bulundukları yerlerde, toprağı burgu ile delerek açılan ve suyu yükseğe fışkıran kaynak. Basınçlı yeraltı suları, genel olarak su geçirmez (kil gibi) tabakalarla su geçiren (kum gibi) tabakaların birbirlerini takip eder bir durumda sıralanmaları ve tekne ya da çanak şeklinde olmaları ile meydana gelir. Yağmur ve kar suları bu boşluklarda toplanır. Yeraltında çoğalan sular, üzerinde su geçirmeyen bir tabaka olması yüzünden yükselemez ve belirli bir basınç altında kalır. Su geçirmeyen tabaka, beslenme bölgesinden daha aşağıda bir noktadan sondaj burgusu ile delinir ve... Devamı »»»
AŞINMA « Yeryüzü
Türlü kuvvetlerin etkileriyle yeryüzünde meydana gelen yıpranmalara verilen ad. Bu yıpranmalar sonucu yeryüzünün kabarık yerleri gittikçe alçalır, yassılaşır. Yeryüzü aşınmaları şu çeşitli etkiler sonucu meydana gelir. 1) Deniz ve göl kıyılarında dağları yaptığı aşınmalar, 2) Kar ve buzların erimesinden ve yağmurlardan meydan gelen çeşitli sellerin yaptığı aşınmalar, 3 Yerçekiminin ve daha başka etkenleri sebebiyle meydana gelen kayma ve göçmelerin yaptığı aşınmalar. 4) Kurak ve çıplak bölgelerde geniş ölçüde rüzgâr süpürmesinin meydana getirdiği aşınmalar ve doldurmalar, 5) Buzların ve buzul... Devamı »»»
ATMOSFER « Yeryüzü
Yeryuvarlağı çevreleyen gaz tabakası. Çeşitli gazların karışımından meydana gelmiştir. 30 kilometre yüksekliğe kadar yapılan ölçülere göre atmosferde % 78.03 oranında azot, % 20.99 oranında oksijen bulunmaktadır. Bu iki gazdan başka % 0,9 argon, % 0.03 karbondioksit, % 0.01 hidrojen, % 0,002 neon, % 0,0005 helyum, % 0,0001 kripton, % 0.0001 ozon, % 0.00001 ksenon bulunmaktadır. Atmosfer başlıca üç bölüme ayrılır: 1 - Troposfer, içinde meteorolojik olayların meydana geldiği nemli tabakadır. Yüksekliği, kutuplarda 10 kilometre, ekvatorda 17 kilometredir. Sıcaklık, yükseldikçe hızla azalır ve... Devamı »»»
BAZALT « Yeryüzü
Volkanik kaya kütlelerinden biri. Siyah renkte ve kesif yığınlar halindedir. Tabiatta kütle, damar ve akıntı halinde bulunur. Başlıca özelliklerinden birisi, altıgen prizmalar biçiminde, büyük sütunlar meydana getirmesidir. Bu sütunlar, magma akıntılarının soğuyup büzülmesinden ileri gelmiştir. Sert ve dayanıklı bir taş olduğundan kaldırım, yapı taş, köprü malzemesi olarak kullanılır. Yeryüzünde çok bol olan bazalt, bazı memleketlerde, binlerce kilometrekarelik yerleri örter. Kuzey İngiltere, İrlanda, Almanya ve Amerika'da büyük bazalt yığınları vardır. Hindistan'da Dekkan bölgesindeki bazalt... Devamı »»»
DEPREM « Yeryüzü
Yer kabuğunun, zaman zaman oldukça geniş bir alandaki birkaç saniyelik sarsıntılarına verilen ad. Yerkabuğundaki bu sarsıntılar, insan tarafından duyulmayan, yalnız sismograflar tarafından kaydedilebilen hafif şekiller de (mikrosizm) olabileceği gibi insanlar tarafından duyulabilecek şekillerde (makrosizm) olabilir. Depremler, litosferin derinliklerinde meydana gelir. Depremin meydana geldiği bu noktaya (iç merkez) adı verilir. Bu merkezden itibaren depremler, titreşimlerle her tarafa yayılır. Bu yayılma, dalgalar halinde ve birbirinin peşi sıradır. Bu titreşim dalgaları, geç tikleri yerlerd... Devamı »»»
DİKİT « Yeryüzü
Yeraltındaki mağaralarda bulunan jeolojik oluşumlar. Nemli olan mağara tavanlarından damlayan kireçli suların buhar olması sonucu, mağaraların tabanında zamanla uzun kalker sütunları meydana gelir. Aşağıdan yukarıya doğru uzanan bu sütunlar, yer altı mağaralarındaki “dikit” oluşumlardır. Mağaraların tavanında meydana gelerek avize halinde aşağı sarkan oluşumlar da vardır. Bunlara da “sarkıt” adı verilir. Bu iki oluşum, birlikte olduğu İçin, jeolojide, “sarkıt-dikit” şeklinde ifade edilir. ... Devamı »»»
GEL - GİT OLAYI « Yeryüzü
Ayın ve güneşin çekim etkisi sonucu deniz sularının yükselip alçalması olayı. Ay dünyaya, güneşten çok yakın olduğu için, ayın çekim gücü, güneşten 22 defa fazladır. Yeryüzünün aya dönük yüzünde, sularda bir kabarma olur (Gel olayı). Yeryüzünün görmeyen yüzünde ise, dünyanın dönme hareketinden doğan ; santrifüj olayı meydana gelir. Bu olay sonucu (Gel olayı) meydana gelir. Bu iki olaya karşılık dünyanın iki yanlarında ise (Git olayı) meydana gelir. Ay ve güneş aynı yönde bulunduklarında, her ikisinin de çekme gücü birleşeceğinden, gelgit olayı daha da kuvvetli olur. Eskiden bu olaya “meddücezi... Devamı »»»
GRANİT « Yeryüzü
Bir kaya çeşidi. Bileşiminde feldsbat, mika ve kuvars bulunur. Açık renkli olan granitin billurları, gözle görülecek iriliktedir. Volkanik bir kaya olan granit çok yıllar önce yeraltında bulunurken, yanardağ patlamaları ile yeryüzüne çıkmış ve bugün, yeryüzünün pek çok yerlerinde bulunan granit damarlarını meydana getirmiştir. Granit, yapı işlerinde, özellikle taş binalar ve anıtlar yapımında kullanılır. ... Devamı »»»
HARİTA « Yeryüzü
Yeryüzünün ya da bir parçanın belli bir orana göre küçültülerek düzlem üzerine çizilen taslağı. Yeryüzünün ya da bir parçanın, düzlem üzerine taslak halinde çizilebilmesi için, belli oranlarda küçültülmesi gereklidir. Bu küçültme oranı, haritanın “ölçek” idir. Ölçek, haritanın, aslından kaç defa küçültülerek yapıldığını gösterir. Ölçeği 1/5.000 den büyük olan haritalar, çok küçük bir bölümün taslağını gösterebildikleri için, bunlar, harita değil, plân adı ile anılırlar. Ölçekleri 1/5.000 - 1/25 000 olan haritalar da yine nispeten dar bölgelerin, bir haritaya girmesi mümkün olan bütün ayrı... Devamı »»»
JELATİN « Yeryüzü
Et ve kemikleri kaynatarak elde edilen sıvıyı soğuttuktan sonra meydana gelen bir cins toprak. Meyve dondurması görünüşünden bir maddedir. Zamk, tutkal gibi yapıştırıcı maddelerin yapılmasında kullanılır. ... Devamı »»»
JEOLOJİK ZAMANLAR « Yeryüzü
Yer'in oluşundan bu güne kadar geçirdiği şekil, ısı, bitki örtüsü, v.b. değişikliler. jeoloji bilimi yönünden incelendiğinde, ilkel zaman, birinci zaman, ikinci zaman, üçüncü zaman ve dördüncü zaman olmak üzere beş büyük bölüme ayrıldığı görülür. Bu çeşitli zamanların her biri de devirlere, devirler tabakalara, tabakalar da daha küçük kısımlara ayrılır. İLKEL ZAMAN (Antekambrien), hayatsız olan zamandır. Arkeen ve Prekambrien olmak üzere iki devre ayrılır. Arkeen devre ait incelemelerde, hiç bir canlı izine rastlanmamıştır (bitki ya da hayvan). Prekambrien devrine ait izlerde ise bugünkü k... Devamı »»»
PETROL « Yeryüzü
Doğal yakacaklardan bir akaryakıt. Yeryuvarlağı içinin çeşitli ve belirli noktalarındaki birikintilerden “ham petrol” olarak elde edilir. Ham petrol, çoklukla kıvrıntılı bir tabaka içinde bulunan, kumlu ve çakıllı boşluklarda bulunur. Bu boşluğun altında tuzlu su, orta kısanında basınçlı gaz vardır. Bu bölgeden petrol çıkarmak için demir borular aracıyla sondaj yapıldığı zaman, demir boru hangi derinliğe kadar dalarsa, o kattaki gaz, ham petrol ya da tuzlu su fışkırır. Petrol kaynaklarının derinliği bir kaç metreden, bir kaç kilometreye kadar değişebilir. Petrolün oluşumu, hakkında jeologlarca... Devamı »»»
TOPRAK « Yeryüzü
Dünyanın kabuğunu meydana getiren litosfere, genel olarak verilen ad. Toprak, ateş küre ile hidrosfer ve atmosfer kürelerinin arasında bulunur. İçinde madenler, taşlar ve daha başka tortular vardır. Ateş kürenin zamanla soğumasından meydana gelmiştir. Bu soğuma sırasında bazı madeniler daha derinlerde kalmış, bazı madenler, tabakalar halinde yanardağ külleri ve lavları olarak toprağın yüzüne çıkmıştır. Toprağı meydana getiren madenlerin taşların, tortuların ve çeşitli kültelerin zamanla birbirine karışması, aşınma olayının meydana gelmesi, bugün, genel olarak “toprak” diye adlandırdığımız taba... Devamı »»»
VOLKAN « Yeryüzü
Pirosfer tabakası ile litosfer arasındaki bağlılığı sağlayan ve magmadan çıkan maddelerin yeryüzüne yayılmasına aracılık eden litosferdeki doğal çatlaklara verilen ad.Bir volkanda üç bölüm görülür: 1 - Baca, 2 - Krater, 3 - Koni. Baca: Magmadan yükselen lâv ve benzeri elemanların, litosfer yüzeyine çıkmasına aracı olan bir ya da bir kaç kollu kanallardır. Krater : Bacanın, litosfer yüzeyiyle birleştiği noktada meydana gelmiş olan ağızdır. Koni : Yükseklikleri, bazı hallerde 3.000 metreyi bulan, kraterden çıkan taş gibi maddelerin koni biçiminde birikmesinden meydana gelmiş tepelerdir. Vo... Devamı »»»
YER ÇEKİMİ « Yeryüzü
Yerin, cisimleri kendine doğru çekme gücüne verilen ad. Bu güç sonucu olarak yeryüzünde bulunan canlı cansız her varlığın bir ağırlığı meydana gelmekte ve cisimler ,yerin merkezini hedef alan bir yönde durabilme imkânını sağlamaktadırlar. ... Devamı »»»