| |
HÜKÜMET « Politika ve Siyaset
Siyasî bilimlerde iki anlama gelen bir deyim.
I. Bir anlamı ile hükümet, bir devlet toplumunda, en üstün karar ve komuta yetkilerini kullanan kimselerden meydana gelen topluluk demektir. Bu topluluğa “Hükümet heyeti” üyelerine “Hükümet adamları” denir. Bu anlamında hükümet dar ve geniş olmak üzere iki anlamda kullanılmaktadır. Dar anlamında hükümet, devlet yönetiminde bir işi yürütme ve yerine getirme yetkisini kullanan “Bakanlar” la bunlara bağlı yetkili kimselerden meydana gelmiş, topluluğu ifa eder. Başbakan, Bakanlar, Bakanlar Kurulu, hükümetin bu anlama gelişinde kullanılan deyimlerdir. Halk, hükümet deyiminden, hemen daima bu anlamı anlamaktadır.
Geniş ve bilimsel anlamıyla hükümet, yalnız yürütme ve idare etme kuvvetlerini temsil eden topluluk değil, “egemenlik” dediğimiz devlet kuvvet ve yetkilerini kullanan kimselerden meydana gelen bütün heyet ve organları içine alır. Büyük Millet Meclisi bu organların başında gelir.
Geniş ve bilimsel anlamı ile kullanılan hükümet etmede, hükümet mevkiine gelişin ve iktidarı ele alışın çeşitli yol ve şekilleri vardır. Fakat hangi devirde ve hangi memlekette olursa olsun hükümet adamlarının iktidara gelişleri, iki yoldan yalnız biri ile olur: Bunlar, ya halkın açık oyu ve çoğunluğu ile hükümet mevkiine gelirler; ya da hilekârlık, zorbalık, kılıç hakkı; zapt ve işgal ötme, kalıtım yolu ile hükümet mevkiine geçerler. Halkın açık oyu ve çoğunluk isteği olmadan iktidara gelen hükümetlere, genel bir deyimle, “otokratik hükümetler” “mutlakıyet hükümetleri” denir. Halkın açık oyu ve çoğunluğun isteği ile iş başına gelen hükümetlere de “demokratik hükümetler”, “halk hükümetleri” adı verilir.
Mutlakıyet hükümetlerinde, iş başında bulunanlar, halkın açık oyu ve çoğunluğun isteği dışında iş basma geldiklerinden, devamlılıklarını, kuvvet kullanmakla sağlarlar. Oluşumları bakımından İki şekilde görülürler: a - Hükümdarlık, b - Diktatörlük.
Hükümdarlıkta kalıtım, işgal etme gibi yollarla iş başına gelmiş ve bir hükümdarın yönetiminde, mutlak hükümet etme şekli görülür. Bu çeşit hükümetlerde, hükümdar, devletteki kuvvet ve yetkilerin bütününün tek başına sahibidir. Hükümdarlıklarda, mutlak hükümdarlıktan başka, meşruti hükümdarlık da, kısmen değişik bir hükümet etme şekli olarak görülür. Bu şekilde, hükümet etme hükümdarın yanı sıra, memleket işlerinde karar verme yetkisine sahip, kanun yapma durumunda olan bir organın kuvveti ile hükümdarlık kuvvetinin bağdaşmasından meydana gelmiş “Meşruti Hükümdarlık” şekli de yer alır. Diktatörlüklerde de, İktidara, bir hükümet darbesi ya da isyan gibi yollarla kuvvet kullanarak gelmiş, mutlak hükümet etme şekli görülür.
Demokratik hükümetlerde, halkın açık oyu ve çoğunluğun İsteği ile iş başına geliş şart olduğu için, hükümet etmede, bu gelişme şartına ön plânda tutma şeklinde ifadesini bulur.
II. İkinci anlamı ile hükümet kelimesi, egemenliğin kullanış tarzını ifade eder. Bu anlamında hükümetler, “keyfî hükümetler” ve “kanunî hükümetler” şekillerinde görülürler.
Keyfî hükümetlerde, halkın adalet ve eşitlik duygularına tercüman olmak üzere önceden ilân edilmiş eşit, belirli kural ve kanunlar yoktur. Bu çeşit hükümetlerde, iş başında bulunanların kanun dışı olan keyfî idareleri ön plânda gelir.. Bunların şekilleri ne olursa olsun en şaşmaz işaretleri, hürriyet ve eşitlik düşmanı oluşlarıdır.
Kanunî hükümetlerde ise, egemenlik kavramı devletin iş ve yönetimi, önceden kabul ve ilân edilmiş belirli, eşit genel hukuk düzenine dayanan kural ve kanunlarla olur. Bu yönetim içinde bulunan ve kanunî bir hükümetle yönetilen devletler, “Hukuka bağlı devlet” olma özelliği taşır.