| |
CİLT « Eğitim
Bir kitap, bir dergi ya da bir defterin yapraklarını dağılmaktan korumak ve sırasıyla bir arada toplu olarak bulundurmak için, ince tahtadan, deriden, ya da üzerine deri, kâğıt, bez gibi şeyler kaplı mukavvadan yapılan kaplara verilen ad. Cildin başlangıç tarihi çok eski zamanlara kadar ulaşır. Eski devirlerde gerek balmumu, gerekse papirüsler üzerine ve levha halinde yazılan yazıların sıra ile ve bir arada levhalar bütününün iki yüzüne ince tahta kapaklar geçirilir ve bunların bir kenarlarına açılan ince deliklerden iplik geçirilerek birbirlerine bağlanırdı.
Zamanımızda ciltçilik zamanın modern akımlarına uğrayarak büsbütün modern bir şekil almıştır. Şimdiki ciltler, yanlarındaki sağlamlık ve dikişlerindeki yatkınlık itibariyle ve kullanış bakımından, eski ciltlerden çok üstündür. Bugünkü kitaplar, dört, sekiz, onaltı sayfa halinde büyük bir kâğıda basılarak katlanmak suretiyle “forma” halinde tertip olunur. Bu formaların yan yana gelmesi ve demir tel yada iplikle dikilmesi, üzerine kâğıt bir kapak geçirilmesi ile kitap meydana gelmiş olur. Böyle kitaplar, “ciltsiz kitap” ya da “kâğıt kapaklı kitap”tır.
Bu kitapları ciltletmek için tatbik olunan usul şudur:
Böyle kâğıt kapaklı bir kitabın ilkin kâğıt kapağı sökülür ve formaları birbirinden ayrılır. Formalar, tepesi ağırca bir çekiçle dövülerek ya da bir mengene altına konularak düzeltilir. Sonra sayfa ve forma numaralarının birbirlerini takibine dikkat edilerek, formalar sıra ile “dikiş tezgâhı” denilen bir tabla üzerine dizilip arka taraflarından dikilir. Dikiş tezgâhı, düz ve yatay bir tahta ile iki yanlarından yukarı doğru dikey olarak tespit edilmiş iki koldan ibarettir. Bu dikey kolların üzerinde de, çerçeve şeklini verecek yatay bir kol vardır. Yatay olan bu çerçeve ile tezgâh tablasına, formaların büyüklüğüne göre, iki ya da daha fazla sicimeler (şerit de olabilir) geçirilmiştir. Formalar aynı hizada olmak üzere bir araya getirildikten sonra, tezgâhta sicim varsa, sırtlarından hafif olacak şekilde (iki ya da daha fazla yerden) testere ile belli belirsiz birer kertik yapılır. Formalar, kertikler sicimlere girecek şekilde tabla üzerine konur. Bundan sonra iğneye geçirilmiş bir iplikle formanın iç tarafından dışına ve dışından içine doğru boydan boya genişçe aralıklı dikişler yapılır ve dikişlerin tezgâh sicimine rastlayan kısmı ona sarılarak forma bu sicimlere iyice bağlanmış olur. Her formanın dikişi bittikten sonra aynı iplikle öbür formalara geçilir. Bütün formalar bu şekilde dikilip ve kitabın sırtına tutkal sürülür. Tutkal kuruduktan ve kitabın ilk ve son sayfalarına, bir yüzü cilt kapağına yapışacak, bir âdi kâğıt (karton da olabilir)yapıştırıldıktan sonra, kitap üç yanından özel bıçaklarla kesilir, böylece kenarları düzgün bir duruma getirilir. Bu iş de tamamlandıktan sonra, kitabın boyuna uygun iki mukavva kesilir. Bu mukavva üzerine geçirilecek bez de kesildikten sonra, kitap sırtının kenarlarına cildin süslü olmasını sağlamak için “şiraze” denen örme taklidi bir bez yapıştırılır. Kitap sırtının üstüne, kitabı okurken en son okunan sayfayı kolayca bulmak için bir de şerit yapıştırılır. Bu arada, kitabın sırtına yeniden hafif tutkal sürmeli ve kaim bir çekiçle kitabın sırtı dövülmek suretiyle hafif yuvarlatılmalıdır. Kitap bu halinde mengenede bırakıldıktan sonra, önceden kitap boyuna göre hazırlanmış mukavvalara, yine önceden kesilmiş olan bez yapıştırılır. Bezin kenarlarının, mukavvaya düzgün bir şekilde tespiti sağlanır. Bundan sonra, hazırlanmış olan bu bez ve mukavva kapak, kitaba yapıştırılır. Cilt kapaklarının tamamen bezden yapılması “bez cilt”, sırtının meşinden, üstünün bezden yapılması “yarım meşin cilt” sırtının bezden, üstünün cilt kâğıdından yapılması “karton cild” ya da tamamen meşinden yapılması mümkündür.